A|A|A
kinderneurologie

 

 

 

 

 



Ziektebeelden

Vraag om informatie

Gastenboek

Van A tot en met Z

Praktische links

Contact met ouders

Neurologische woordenlijst

Corpus callosum agenesie

 

Wat is een corpus callosum agenesie?

Een corpus callosum agenesie is een aanlegstoornis van de hersenen waarbij een deel van de hersenen, de zogenaamde hersenbalk, ontbreekt.

 

Hoe wordt een corpus callosum agenesie ook wel genoemd?

Een corpus callosum agenesie wordt ook wel een ontbrekende hersenbalk genoemd. Corpus callosum is de medische term voor de hersenbalk. De hersenbalk is een deel van de hersenen waardoor informatie van de rechter naar de linkerkant van de hersenen gaat en andersom. De term agenesie betekent niet aangelegd zijn.

Naast een corpus callosum agenesie bestaat er ook een corpus callosum dysgenesie. De term dysgenesie betekent niet goed aangelegd zijn. Dit is een aanlegstoornis waarbij er wel een hersenbalk aanwezig is, maar waarbij de hersenbalk anders is aangelegd dan gebruikelijk. De hersenbalk kan bijvoorbeeld dunner zijn dan gebruikelijk, of veel korter dan gebruikelijk.

 

Hoe vaak komt een corpus callosum agenesie voor bij kinderen?

Een corpus callosum agenesie komt bij ongeveer één op de 150 tot 300 kinderen voor. Bij lang niet alle kinderen zal bekend zijn dat zij een corpus callosum agenesie hebben.

 

Bij wie komt een corpus callosum agenesie voor?

Een corpus callosum agenesie is al vanaf de geboorte aanwezig. De hersenen worden namelijk vroeg in de zwangerschap aangelegd. Wanneer er dan geen hersenbalk wordt aangelegd, zal dit ook niet meer op een later tijdstip gebeuren.

Zowel jongens als meisjes kunnen een corpus callosum agenesie hebben. Het komt iets vaker bij jongentjes dan bij meisjes voor.

 

Wat is de oorzaak van een corpus callosum agenesie?

Niet precies bekend

De oorzaak van een corpus callosum agenesie is niet goed bekend. De aanleg van de hersenbalk begint bij een zwangerschapsduur van 10 weken en eindigt ongeveer bij een zwangerschapsduur van 32 weken. Dit is een ingewikkeld proces waarbij allerlei regelfactoren een belangrijke rol spelen. Het ontbreken van bepaalde regelfactoren kan er voor zorgen dat de hersenbalk niet wordt aangelegd of afwijkend wordt aangelegd.

Aanleg van het corpus callosum.

Het corpus callosum wordt eerst aangelegd aan de voorkant van de hersenen. Geleidelijk aan groeit het corpus callosum in de richting van de achterkant van de hersenen. Wanneer de aanleg van het corpus callosum wordt verstoord, zal dan ook vaak gezien worden dat de voorkant van het corpus callosum wel is aangelegd, terwijl de achterkant ontbreekt.

Foutjes in erfelijk materiaal

De regelfactoren worden aangemaakt met behulp van informatie die opgeslagen is in het erfelijk materiaal. Een of meerdere foutjes in het erfelijk materiaal zouden er voor kunnen zorgen dat er geen of afwijkende regelfactoren worden aangemaakt.
Inmiddels zijn er al veel verschillende foutjes in het erfelijk materiaal ontdekt die er voor kunnen zorgen dat de hersenbalk niet wordt aangelegd.
Ook extra chromosomen (bijvoorbeeld drie keer chromosoom 8,13,16,17 of 18) of het ontbreken van delen van een chromosoom kunnen zorgen voor het niet goed aanleggen van de hersenen.
Daarnaast spelen waarschijnlijk ook andere factoren een rol. Lang niet al deze factoren zijn nog opgehelderd.

Stofwisselingsziekten

Bij een klein deel van de kinderen met een corpus callosum agenesie blijkt een stofwisselingsziekte de oorzaak te zijn van het ontbreken van de hersenbalk. Een corpus callosum agenesie wordt vaak gezien bij de stofwisselingsziekten hyperglycinemie en het pyruvaatdehydrogenase deficiëntie syndroom.

Alcohol

Overmatig alcoholgebruik tijdens de zwangerschap en vooral tijdens de eerste drie maanden van de zwangerschap kan ook zorgen voor het niet aangelegd worden van de hersenbalk.
Daarnaast zijn er bij deze kinderen ook andere aanlegstoornissen van de hersenen en van het gelaat. Dit wordt een foetaal alcoholsyndroom genoemd.

Mechanische belemmering

Een vetophoping in het corpus callosum, een cyste of een bloeding kan de verder uitgroei van het corpus callosum ernstig belemmeren. Vaak is dan het voorste deel van het corpus callosum wel aangelegd en het deel wat achter deze vetbult, cyste of bloeding ligt niet meer.

Andere aanlegstoornissen

Bij sommige kinderen is het ontbreken van de hersenbalk de enige aanlegstoornis van de hersenen, de rest van de hersenen is normaal aangelegd. Dit wordt ook wel een geïsoleerde corpus callosum agenesie genoemd.
Een groot deel (80%) van de kinderen heeft ook andere aanlegstoornis van andere delen van de hersenen.
Ook gaat een corpus callosum agenesie vaker samen met aanlegstoornissen van het oog, het gezicht en soms met een open ruggetje.

Syndromen

Een corpus callosum agenesie kan voorkomen in combinatie met andere specifieke afwijkingen. Dit wordt dan een syndroom genoemd. Er bestaan meer dan 40 verschillende syndromen waarbij een corpus callosum agenesie voor kan komen, waaronder het Aicardi syndroom, het Mowat Wilson syndroom, het Shapiro syndroom, het acrocallosale syndroom en het Andermann syndroom. Corpus callosum agenesie kan ook voorkomen bij het Dandy Walker syndroom en het Joubert syndroom.
Bij een klein deel van de kinderen met een copus callosum agenesie blijkt er sprake te zijn van een syndroom, bij de meeste kinderen is er dus niet sprake van zo’n syndroom.

Functie van het corpus callosum

Het corpus callosum verbindt de rechter kant van de hersenen met de linkerkant van de hersenen. Zo kan informatie van rechts naar links gaan en omgekeerd. Informatie van beide hersenhelften kan worden gecombineerd. Het samenwerken van beide hersenhelften is met name belangrijke bij complexe opdrachten, waarbij informatie die en gehoord en gezien en gevoeld wordt moet worden gecombineerd, waarna er een actie moet volgen. Kinderen waarbij het corpus callosum ontbreekt hebben dan ook vaak moeite om complexe opdrachten uit te voeren.

Naast het corpus callosum zijn er nog andere hersenstructuren die ook informatie tussen de rechter -en de linkerkant van de hersenen uitwisselen, onder andere de zogenaamde commissura anterior en posterior. Deze structuren zijn wel veel kleiner dan het corpus callosum. Zij kunnen dan ook minder informatie uitwisselen, maar zijn nog wel in staat om informatie uit te wisselen, als het corpus callosum ontbreekt. Bij een deel van de kinderen ontbreken deze structuren echter ook.

 

Welke symptomen hebben kinderen met een corpus callosum agenesie?

Geen symptomen

Een groot deel van de kinderen die alleen maar een corpus callosum agenesie heeft en geen andere aanlegstoornis van de hersenen, heeft geen of nauwelijks symptomen als het gevolg van het ontbreken van de hersenbalk.
Symptomen worden meestalk veroorzaakt door andere aanlegstoornissen van de hersenen.
Het hangt van het soort aanlegstoornis en de plaats van deze aanlegstoornis af, welke symptomen kinderen zullen krijgen.
De meestvoorkomende symptomen zijn een groot hoofd, ontwikkelingsachterstand, leerproblemen en epilepsie.

Groot hoofd

Kinderen met een corpus callosum agenesie hebben vaak een grote hoofdomvang. Dit is op zich niet erg. Wel is een groot hoofd voor een baby relatief zwaar, waardoor het voor baby’s moeilijker is om hun hoofd op te tillen en omhoog te houden. Ook zijn vaak kleertjes met een grote ruimte voor het hoofd nodig.
Een andere deel van de kinderen met een corpus callosum agenesie heeft juist een klein hoofd.

Ogen verder van elkaar

Bij veel kinderen met een corpus callosum agenesie staan de ogen ook wat verder van elkaar af dan gebruikelijk. Dit wordt hypertelorisme genoemd. Kinderen hebben hier zelf geen last van.

Ontwikkelingsachterstand

Een groot deel van de kinderen met een copus callosum agenesie heeft een ontwikkelingsachterstand. Vooral kinderen met syndromen en kinderen met andere aanlegstoornissen van de hersenen. Kinderen met een ontwikkelingsachterstand gaan later lachen, rollen, zitten, staan, lopen en praten. Sommige kinderen leren wel lopen en praten en hebben alleen problemen met leren, andere kinderen leren niet lopen of praten. Dit valt vooraf vaak moeilijk te voorspellen en hangt sterk samen met de ernst van de andere aanlegstoornissen in de hersenen.

Leerproblemen

Kinderen met een geïsoleerde corpus callosum agenesie hebben meestal geen ontwikkelingsachterstand, maar een normale intelligentie. Het IQ is meestal wel lager, dan op grond van de IQ’s van beide ouders mag worden verwacht. Meestal is de zogenaamde talige intelligentie beter ontwikkelt dan de zogenaamde redeneer intelligentie. Hierdoor worden kinderen nog al eens overschat. Kinderen klinken heel wijs wanneer ze praten, maar wanneer doorgevraagd wordt blijkt dat deze kinderen veel minder begrijpen dan op grond van hun taal wordt ingeschat.
Vaak zijn er wel leerproblemen en hebben kinderen moeite om opdrachten die bestaan uit meerdere onderdelen tegelijk uit te voeren. Juist bij deze complexe opdrachten moeten de beide hersenhelften namelijk samenwerken. Kinderen hebben vaak moeite met het koppelen van woorden aan een plaatje, het ordenen en het begrijpen van ruimtelijke plaatjes.

Gedragsproblemen

Een deel van de kinderen met een corpus callosum agenesie heeft gedragsproblemen. Aandachts- en concentratiestoornissen komen vaker voor. Kinderen hebben vaak moeite met het verwerken van meerdere prikkels tegelijkertijd, ze raken gemakkelijk overprikkeld.
Vaak hebben kinderen ook moeite om zich aan te passen aan nieuwe situaties. Zij kunnen deze nieuwe situaties niet goed overzien. Door overprikkeling kunnen kinderen sneller boos en geïrriteerd raken.
Kinderen met een corpus callosum agenesie hebben vaak ook moeite met het begrijpen van grapjes en het begrijpen van emoties van andere mensen.

Epilepsie

Een deel van de kinderen met een corpus callosum agenesie heeft ook aanlegstoornissen van de hersenschors die epilepsie veroorzaken. Verschillende soorten epilepsie-aanvallen kunnen voorkomen. Vaak gaat het om zogenaamde partiële aanvallen. Sommige kinderen ontwikkelen het syndroom van West.

Uitvalsverschijnselen

Bij een klein deel van de kinderen vallen bepaalde hersenfuncties uit. Deze kinderen kunnen bijvoorbeeld een arm of een been aan een kant van het lichaam veel minder goed bewegen. Dit wordt een cerebrale parese genoemd.

Hormonale afwijkingen

In de hersenen zit een kliertje die hormonen afscheid. Bij een klein deel van de kinderen met een corpus callosum agenesie werkt dit kliertje (de hypofyse) niet goed, waardoor er een tekort of een teveel aan bepaalde hormonen kan zijn.

 

Hoe wordt de diagnose corpus callosum agenesie gesteld?

Verhaal en onderzoek

Aan de hand van het verhaal en het lichamelijk onderzoek van een kind zal het niet mogelijk zijn om een corpus callosum agenesie vast te stellen. Daarvoor zijn ECHO’s of scans van het hoofd nodig.

ECHO van het hoofd

Bij pasgeboren kinderen kan met behulp van een ECHO-apparaat een afbeelding van de hersenen worden gemaakt. Dit is een weinig belastend onderzoek voor het kind. Op een ECHO van het hoofd kan een corpus callosum agenesie worden gezien. Het is wel moeilijk om een corpus callosum dysgenesie vast te stellen met behulp van een ECHO.

MRI-scan van het hoofd

De beste techniek om een corpus callosum agenesie vast te stellen is door middel van een MRI-scan. Op de MRI scan wordt dan geen copus callosum gezien wanneer er sprake is van een corpus callosum agenesie. Wanneer er sprake is van een corpus callosum dysgenesie dan ziet het corpus callosum er te dun uit of blijkt dat alleen het voorste gedeelte van het copus callosum is aangelegd en het achterste gedeelte ontbreekt.
Bij kinderen met een corpus callosum agenesie is de achterkant van de zogenaamde zijholtes in de hersenen (de laterale ventrikels) wijder dan gebruikelijk. Dit wordt een colpocefalie genoemd.
Ook andere aanlegstoornissen van de hersenen kunnen zichtbaar gemaakt worden op een MRI scan. Vaak worden er ook cystes gezien in de buurt van de 3 e hersenholte.

Genetisch onderzoek

Met behulp van een buisje bloed kan het genetisch materiaal onderzocht worden in het laboratorium. Zo kan gekeken worden of er een chromosoom extra aanwezig is of dat een deel van een chromosoom mist of dubbel aanwezig is.
Ook kan gericht gezocht worden naar inmiddels bekend foutjes die een corpus callosum agenesie kunnen veroorzaken, zoals bijvoorbeeld een foutje in het ARX-gen. Dit onderzoek duurt vaak vele maanden.
Bij een groot deel van de kinderen zal het niet lukken om een foutje in het erfelijk materiaal aan te tonen.

Stofwisselingsonderzoek

Door onderzoek van urine, bloed en soms ook van vocht wat rondom de hersenen en het ruggenmerg stroomt (liquor) kan bekeken worden of er sprake is van een stofwisselingsziekte als oorzaak van het ontbreken van de hersenbalk. Wanneer er gedacht wordt aan een pyruvaatdehydrogensae deficiëntie dan zal vaak aanvullend onderzoek door middel van een huidbiopt of spierbiopt nodig zijn.
Bij een heel klein deel van de kinderen blijkt een stofwisselingsziekte de oorzaak te zijn van het ontbreken van de hersenbalk.

Hormonaal onderzoek

Bij een klein deel van de kinderen ontstaat er een tekort of een overschot aan hormonen die in een klier in de hersenen gemaakt worden. Door middel van bloedonderzoek kan gekeken worden of er een tekort of overschot aan deze hormonen is.

 

Hoe worden kinderen met een corpus callosum agenesie behandeld?

Afhankelijk van de symptomen

Het hangt af van de problemen of klachten die kinderen met een corpus callosum agenesie hebben of zij een behandeling nodig hebben. Een deel van de kinderen heeft geen klachten en zal geen behandeling nodig hebben.

Leerproblemen

Een ander deel van de kinderen heeft leerproblemen en heeft extra begeleiding en ondersteuning op school nodig. Sommige kinderen gaan naar het reguliere onderwijs en krijgen extra ondersteuning van de remedial teacher of van een ambulante begeleider via het zogenaamde rugzakje. Andere kinderen gaan naar het speciaal onderwijs toe.

Ontwikkelingsachterstand

Kinderen met een ontwikkelingsachterstand krijgen vaak fysiotherapie, logopedie en/of ergotherapie om hun ontwikkeling te stimuleren en worden vaak begeleid door de revalidatiearts.

Epilepsie

Kinderen met epilepsie hebben vaak een behandeling met medicijnen nodig. Bij moeilijk behandelbare vormen van epilepsie kan ook een behandeling met een ketogeen dieet, met ACTH of methylprednisolon of epilepsiechirurgie te mogelijkheden behoren.

Hormonale afwijkingen

Een tekort of een overschot aan hormonen kan door middel van medicijnen worden opgevangen.

Begeleiding

Begeleiding van kinderen met een corpus callosum agenesie en hun ouders is belangrijk. Een maatschappelijk werkende of een psycholoog kunnen deze begeleiding geven. Door het plaatsen van een oproepje op het forum van deze site kunt in contact komen met andere kinderen en hun ouders die ook te maken hebben een corpus callosum agenesie.

 

Wat betekent het hebben van een corpus callosum agenesie voor de toekomst?

Afhankelijk van symptomen

Ook dit hangt sterk af van de hoeveelheid symptomen die kinderen met een corpus callosum agenesie hebben. Kinderen die geen of nauwelijks symptomen hebben zullen normaal kunnen functioneren in de maatschappij.
Kinderen met een ontwikkelingsachterstand of met een moeilijk behandelbare epilepsie blijven vaak afhankelijk van de ondersteuning en zorg van anderen.

Levensverwachting

De levensverwachting van kinderen met geen of nauwelijks symptomen is normaal.
De levensverwachting van kinderen met een ernstige ontwikkelingsachterstand of een moeilijk behandelbare vorm van epilepsie kan verkort zijn.

 

Hebben broertjes en zusjes een verhoogde kans om ook een corpus callosum agenesie te krijgen?

Het hangt van de oorzaak van het ontstaan van de corpus callosum agenesie af of broertjes en zusjes een verhoogde kans hebben om ook zelf een copus callosum agenesie te krijgen.
Bij een groot deel van de kinderen is de oorzaak van het ontbreken van de hersenbalk niet bekend. Waarschijnlijk is het bij hen ontstaan door een samenloop van omstandigheden en is er niet sprake van een foutje in het erfelijk materiaal die van een of van beide ouders is overgeërfd. In dat geval is de kans dat broertjes en zusjes ook een corpus callosum agenesie krijgen nauwelijks verhoogd.
Soms is er wel sprake van een foutje in het erfelijk materiaal dat overgeërfd is van een of van beide ouders. In die situatie is de kans dat broertjes en zusjes ook een corpus callosum agenesie krijgen duidelijk verhoogd.
Een klinisch geneticus kan hier meer informatie overgeven.

Prenatale diagnostiek

Wanneer bekend is welk foutje in het erfelijk materiaal de corpus callosum agenesie heeft veroorzaakt, dan zal het mogelijk zijn om bij een eventuele volgende zwangerschap prenatale diagnostiek in de vorm van een vlokkentest of een vruchtwaterpunctie te verrichten.

Bij een groot deel van de kinderen zal echter niet bekend zijn of er een foutje is in het erfelijk materiaal. ECHO-onderzoek bij een zwangerschapsduur van 22 weken kan redelijk betrouwbaar aantonen of er sprake is van een corpus callosum agenesie. Het is vaak wel moeilijk om na te gaan of er nog andere aanlegstoornissen van de hersenen aanwezig zijn. Deze bepalen namelijk hoeveel symptomen een kind zal krijgen, niet de corpus callosum agenesie op zich zelf.

 

Wilt u dit document printen dan kunt u hier een pdf-versie downloaden.

 

Links
www.bosk.nl
(Nederlandse vereniging voor motorisch gehandicapte kinderen en hun ouders)

Referenties

 

 

Auteur: JH Schieving

 

Laatst bijgewerkt 3 augustus 2010

 

Hier is ruimte voor
Uw verhaal

Heeft uw kind nog andere symptomen, laat het ons weten.