Wat is een taalontwikkelingsstoornis ?
Een taalontwikkelingsstoornis is een aandoening waarbij kinderen duidelijke problemen hebben met het leren spreken, gebruiken en/of het begrijpen van taal omdat de hersenen minder goed taal kunnen verwerken.
Hoe wordt een taalontwikkelingsstoornis ook wel genoemd?
Een taalontwikkelingstoornis wordt ook afgekort tot de letters TOS.
Neurobiologische ontwikkelingsstoornis
TOS behoort tot een groep aandoeningen die neurobiologische ontwikkelingsstoornis wordt genoemd. Dit is een groep aandoeningen waarbij kinderen problemen hebben met hun ontwikkeling als gevolg van een minder optimale werking van de hersenen.
DLD (Developmental Language Disorder)
Soms wordt ook de Engelse term Developmental Language Disorder (DLD) gebruikt of specific language impairment. Developmental betekent ontwikkeling, Language betekent taal, disorder betekent aandoening en impairment betekent beperking.
ESM (Ernstige Spraak- en Taalmoeilijkheden)
In Nederland werd vroeger vaak gesproken van 'ernstige spraak- en taalmoeilijkheden', afgekort als ESM.
Taalspraakachterstand
Wanneer kinderen minder goed kunnen spreken of taal kunnen begrijpen wordt dit een taalspraakachterstand genoemd. TOS kan een van de oorzaken zijn van een taalspraakachterstand. Een taalspraakachterstand kan ook veroorzaakt worden door slechthorendheid, veel ziek zijn, opgroeien in een land waar ze een andere taal spreken dan de moedertaal van het kind. Niet alle kinderen met een taalspraakachterstand hebben dus TOS.
Hoe vaak komt een taalontwikkelingsstoornis voor bij kinderen?
TOS is een van de meest voorkomende neurobiologische ontwikkelingsstoornissen bij kinderen. Geschat wordt dat een op de 14 tot 20 kinderen TOS heeft.
Dit betekent dat in bijna elke schoolklas gemiddeld één of twee kinderen met een TOS zitten.
Bij wie komt een taalontwikkelingsstoornis voor?
TOS is al vanaf de geboorte aanwezig. Vaak wordt de diagnose TOS vermoed bij kinderen tussen de 2 en 4 jaar oud omdat dan duidelijk wordt dat kinderen veel meer moeite hebben met het spreken of begrijpen van taal dan hun leeftijdsgenoten. Vanaf de leeftijd van 3 jaar mag de diagnose TOS gesteld worden. Voor de leeftijd van 3 jaar kunnen kinderen een spraaktaalachterstand nog inhalen.
TOS komt drie keer vaker voor bij jongens dan bij meisjes. Mogelijk wordt TOS bij meisjes minder snel herkend dan bij jongens.
Wat is de oorzaak van het ontstaan van een taalontwikkelingsstoornis?
Samenspel van meerdere factoren
De oorzaak van het ontstaan van TOS is niet goed bekend. Waarschijnlijk gaat het om combinatie van meerdere factoren bij elkaar die maken dat TOS ontstaat.
Andere werking van de hersenen
Bij kinderen met TOS verwerken de hersenen die betrokken zijn bij het spreken en begrijpen van taal op een andere manier dan bij kinderen zonder TOS. Er zijn heel veel gebieden in de hersenen betrokken bij het spreken en begrijpen van taal, zoals de hersenschors (zie afbeelding), de kleine hersenen en de basale kernen. Ook de verbindingen tussen de verschillende hersengebieden die betrokken zijn bij taal werken minder goed.
Erfelijke aanleg
De aanleg van de hersenen wordt geregeld door het DNA. Bij kinderen met TOS is er waarschijnlijk sprake van een combinatie van veranderingen in dit DNA die maakt dat de hersenen anders aangelegd worden. Om welke genen het gaat is nog niet goed bekend. Er zijn inmiddels wel een paar genen ontdekt die een belangrijke rol spelen bij de aanleg van de hersenen die betrokken zijn bij taal zoals het FOXP1- en FoXP2-gen. Bij de meeste kinderen met TOS is er niet sprake van een verandering in één enkel 'TOS-gen', maar van een combinatie aan veranderingen in meerdere genen tegelijk.
Bij meer dan de helft van de kinderen met TOS, zijn er meerdere familieleden die ook TOS hebben. Ook komen andere neurobiologische ontwikkelingsstoornissen vaker voor bij familieleden van kinderen met TOS.
Verschillende aspecten van taal
Kinderen met TOS kunnen zowel problemen hebben met het juist uitspreken van klanken en woorden en/of problemen met het begrijpen of vormen van woorden en zinnen. Het ene kind met TOS kan hele andere problemen hebben dan het andere kind met TOS. Het is goed om te bedenken dat TOS de verzamelnaam is voor spraaktaalproblemen.
Effect van taal op de sociaal-emotionele ontwikkeling
Taal is belangrijk voor het goed verlopen van de sociaal-emotionele ontwikkeling: het kunnen omgaan met jezelf, je eigen gevoelens, gedachten en emoties en kunnen omgaan met de andere en je kunnen inleven in de gevoelens, gedachten en emoties van de ander. Omdat bij kinderen met TOS de taalontwikkeling anders verloopt, bestaat er een grotere kans dat kinderen met TOS ook problemen kunnen hebben met hun sociaal-emotionele ontwikkeling.
Wat zijn de symptomen van een taalontwikkelingsstoornis?
Variatie
Er bestaat een grote variatie in de hoeveelheid en de ernst van de symptomen van kinderen met een TOS Kinderen zullen nooit alle onderstaande symptomen hebben. Ook veranderen de symptomen van TOS met het ouder worden van het kind.
Laat beginnen met praten
Kinderen met TOS zijn vaak laat met het zeggen van de eerste woorden en zinnen. Kinderen met een normale ontwikkeling beginnen vanaf de leeftijd van 1 jaar hun eerste woorden te spreken. Tussen de leeftijd van 1 en 2 jaar gaat de spraaktaalontwikkeling heel snel vooruit. Kinderen met TOS beginnen vaak pas na de leeftijd van 2 jaar hun eerste woorden te spreken. Het tempo waarin kinderen nieuwe woorden leren spreken en begrijpen loopt veel langzamer dan bij hun leeftijdsgenoten.
Achteraf gezien geven ouders vaak aan dat er ook voor de leeftijd van 1 jaar al bijzonderheden waren. Kinderen met TOS brabbelen vaak minder of niet en herhalen ook veel minder klanken die zij horen.
Weinig woorden en korte zinnen
Kinderen met TOS zeggen vaak minder verschillende woorden dan kinderen zonder TOS. Kinderen kunnen moeten zoeken naar het juiste woord, dit worden woordvindproblemen genoemd. Ook hebben kinderen met TOS vaak meer problemen met het maken van zinnen. De zinnen die kinderen met TOS uitspreken bevatten vaak weinig woorden. Kinderen kunnen moeite hebben met de juiste volgorde van woorden in een zin of met het vervoegen van werkwoorden (bijvoorbeeld het gebruik van verleden tijd of een voltooid deelwoord).
Minder goed verstaanbaar
Een deel van de kinderen met TOS heeft moeite met het goed uitspreken van klanken en woorden. Hierdoor kunnen kinderen moeilijker verstaanbaar zijn. Het lukt ouders vaak beter om hun kind te verstaan dan vreemde mensen.
Minder goed begrijpen van TOS
Een deel van de kinderen met TOS heeft meer moeite met het begrijpen van opdrachten. Kinderen hebben vaak meer moeite met het begrijpen van lange zinnen of met het begrijpen van meerdere opdrachten in een zin.
Problemen met lezen en taal op school
Kinderen met TOS hebben op school vaak problemen met het leren lezen en met het leren begrijpend lezen. Lezen is ook belangrijk voor het leren van andere vakken zoals rekening of natuur. Doordat het lezen kinderen met TOS meer moeite kost, krijgen zij ook vaak meer problemen met het leren van deze andere vakken waarvoor taal belangrijk is. Ook hebben kinderen met TOS vaker problemen met het begrijpen van complexe instructies en het plannen van werk.
Normale intelligentie
Kinderen met TOS hebben een normale intelligentie. Wanneer er sprake is van een verstandelijke beperking als oorzaak van de spraaktaalproblemen wordt niet gesproken van TOS.
Taal letterlijk nemen
Kinderen met TOS hebben vaak meer moeite met het begrijpen van grapjes en figuurlijk taalgebruik. Kinderen met TOS nemen de taal vaak letterlijk en kunnen minder goed meenemen dat de persoon die de woorden spreekt er vrolijk bij kijkt en een grapje maakt.
Sociaal-emotionele problemen
Kinderen met TOS hebben vaak meer problemen met het leggen van contacten en het begrijpen en reageren op emoties. Voor het leggen van contacten met anderen en het leren begrijpen en reageren op emoties is taal heel belangrijk. Omdat de spraaktaalontwikkeling van kinderen met TOS moeizamer verloopt, is het voor deze kinderen ook moeilijker om stappen te maken in de spraaktaalontwikkeling. Dit kan ook zorgen voor frustratie bij kinderen met TOS, wat kan maken dat kinderen zich terug gaan trekken of heel boos kunnen worden.
Problemen met leren
Een deel van de kinderen met TOS heeft problemen met leren. Soms komt dit omdat kinderen problemen hebben met lezen en begrijpen wat er in de tekst staan. Ook kunnen problemen voorkomen met het juist schrijven van woorden.
Daarnaast komen andere neurobiologische ontwikkelingsproblemen zoals dyslexie, dyscalculie of ADHD vaker voor bij kinderen met TOS.
Geen autisme spectrumstoornis
Bepaalde kenmerken van kinderen met TOS kunnen doen denken aan de diagnose autisme spectrumstoornis. Kinderen met een autismespectrumstoornis hebben ook vaak een spraaktaalachterstand. Toch is TOS wat anders dan een autismespectrumstoornis. Kinderen met een autismespectrumstoornis hebben naast een spraaktaalontwikkelingsachterstand en sociaal-emotionele problemen ook nog andere problemen.
Hoe wordt de diagnose taalontwikkelingsstoornis gesteld?
Verhaal en onderzoek
De diagnose TOS kan worden vermoed wanneer kinderen in hun spraak en taalontwikkeling achterlopen zonder dat hiervoor een andere aanwijsbare oorzaak is zoals slechthorendheid. Er zullen aanvullende testen worden gedaan om de diagnose TOS te stellen.
Het is belangrijk dat er geen aanwijzingen zijn voor een onderliggende aandoening als verklaring voor de spraaktaalontwikkelingsachterstand of onvoldoende aanbieden van taal, wanneer hier sprake van is, mag niet gesproken worden van TOS.
Logopedie
Een logopediste kan door middel van logopedisch onderzoek beoordelen of er problemen zijn met het spreken en/of begrijpen van taal. De logopedist vraagt ook informatie aan ouders/verzorgers en leerkrachten of pedagogisch medewerkers die het kind kennen. Een logopedist kan een test afnemen om te beoordelen of er sprake zou kunnen zijn van TOS. Voor kinderen tussen 1 en 6 jaar wordt hiervoor in Nederland de Early Language Scale (ESN-NL) gebruikt. De logopedist kan bij kinderen die meertalig zijn een ALDeQ-NL test afnemen om te kijken hoe de ontwikkeling is in de moedertaal.
Multidisciplinair team in het Audiologisch Centrum
De diagnose TOS wordt vaak gesteld door een team van meerdere zorgverleners die ervaring hebben met TOS. Dit wordt een multidisciplinair team genoemd. Hier wordt voor gekozen wanneer kinderen jonger zijn dan 4 jaar of bij kinderen die ouder zijn dan 4 jaar en ernstige spraaktaalproblemen hebben. Vaak werken deze teams in een audiologisch centrum. In zo’n team werkt vaak een logopedist, een taaldeskundige, een gedragsdeskundige (orthopedagoog of psycholoog) en een audioloog of KNO-arts. Gezamenlijk onderzoeken zij het kind en vragen zij informatie aan ouders en leerkrachten. Ook wordt een intelligentietest afgenomen. Met al deze informatie besluiten ze of er sprake is van TOS of van een andere oorzaak van de spraaktaalachterstand.
Gehooronderzoek
Om uit te sluiten dat er sprake is van slechthorendheid als oorzaak van de spraaktaalachterstand wordt vaak een gehoortest gedaan. Bij kinderen met TOS worden geen afwijkingen gevonden bij deze test die de spraaktaalachterstand verklaren.
MRI-scan van de hersenen
Het is niet nodig bij kinderen met TOS om een MRI-scan van de hersenen te maken. Hoewel de hersenen taal anders verwerken, is dit niet zichtbaar op een MRI-scan. Wanneer er bij onderzoek behalve een spraaktaalachterstand ook andere afwijkingen worden gevonden (zoals bijvoorbeeld een te klein of groot hoofd, epilepsie aanvallen) dan kan dit wel een reden zijn om een MRI-scan van de hersenen te maken.
DNA onderzoek
Bij kinderen met een ernstige vorm van TOS kan er voor gekozen worden om DNA onderzoek te doen, om te kijken of er veranderingen in het DNA gevonden worden die een rol spelen bij het ontstaan van TOS.
Hoe wordt een taalontwikkelingsstoornis behandeld?
Geen genezing
Er bestaat geen behandeling die TOS kan genezen. De behandeling is er op gericht om het kind zo goed mogelijk om te laten gaan met zijn of haar beperkingen, de spraaktaalontwikkeling te stimuleren en om de omgeving realistische verwachtingen te laten hebben van het kind.
Logopedie
Door middel van logopedie wordt de spraaktaalontwikkeling van het kind gestimuleerd. Per kind wordt gekeken wat het belangrijkste doel is wat als eerste bereikt moet worden. Daar wordt een behandelplan op gemaakt. de meeste kinderen krijgen een keer per week logopedie.
De logopedist kan ook andere vormen van communicatie inzetten (zoals gebaren of het gebruik van pictogrammen) zodat het kind ook zonder woorden te gebruiken duidelijk kan maken wat het graag wil. De logopedist geeft ouders adviezen hoe zij thuis de spraaktaalontwikkeling van hun kind zo goed mogelijk kunnen stimuleren. Vaak krijgt het kind oefeningen mee naar huis.
Ouderbegeleiding
Alleen behandeling met logopedie zal niet voldoende zijn om kinderen met TOS vooruit te laten gaan in hun ontwikkeling. Daarom krijgen de ouders begeleiding hoe zij hun kind met TOS kunnen helpen door in een rustig tempo te praten, samen te praten, te zingen, te spelen, samen boekjes te lezen. Vaak leren ouders ook te werken met gebaren of met het gebruik van pictogrammen. Het is belangrijk dat ouders niet moeten zeggen dat het kind een woord of zin verkeerd uitspreekt. het helpt vaak om in het antwoord naar het kind de woorden en zinnen op de juiste manier te herhalen.
Therapeutische peutergroepen
Er bestaan in Nederland op meerdere plaatsen speciale therapeutische peutergroepen (vroegbehandelingsgroepen) waarbij groepsgewijs de spraaktaalontwikkeling wordt gestimuleerd en er ook aandacht is voor de sociaal-emotionele ontwikkeling.
School
Ook op school hebben kinderen met TOS vaak ondersteuning nodig om zo optimaal mogelijk te kunnen leren. Een deel van de kinderen gaat naar regulier basis onderwijs al dan niet met ambulante begeleiding. Een ander deel van de kinderen gaat naar speciaal basisonderwijs of naar speciaal onderwijs uit cluster 2.
Speltherapie
Door middel van speltherapie kunnen kinderen met TOS oefenen met het aanleren van vaardigheden voor hun sociaal-emotionele ontwikkeling.
Begeleiding
Begeleiding van ouders van kinderen met TOS is ook erg belangrijk. Acceptatie dat het kind TOS heeft en daardoor wat meer moeite heeft met bepaalde vaardigheden is heel belangrijk. Het is heel essentieel dat een kind voelt dat het er zijn mag zoals het is met alles wat het kind goed kan en ook waar het kind minder goed in is. Voor ouders kan het soms een teleurstelling dat het kind problemen heeft met de spraaktaal en sociaal emotionele ontwikkeling. Begeleiding door een maatschappelijk werkende of een psycholoog kan waardevol zijn wanneer ouders merken dat ze hier veel moeite mee hebben. Ook contact met andere ouders van een kind met TOS kan hierbij helpen.
Wat betekent het hebben van een taalontwikkelingsstoornis voor de toekomst?
Blijvend probleem
TOS is een ontwikkelingsprobleem die blijft bestaan en invloed heeft op het dagelijks leven. Veel kinderen leren trucjes (compensatiestrategieën genoemd) waardoor ze in het dagelijks leven minder last hebben van TOS.
Beter mee omgaan
Door een juiste aanpak, stapsgewijs oefenen, positieve beloning kunnen kinderen steeds beter omgaan met de problemen die ze ondervinden. Vaak kiezen jongeren voor een beroep waar ze minder gebruik van taal hoeven te maken.
Werk
de werkgever kan een volwassene met TOS helpen door een gesprek aan te gaan wat de volwassene met TOS zou kunnen helpen op de werkvloer. Iedere volwassene is weer anders. Wat bijvoorbeeld kan helpen zijn korte instructies, instructies ondersteunt door middel van afbeelden, niet te veel taken tegelijk krijgen.
Vermoeidheid
Het gebruiken en begrijpen van taal kost kinderen met TOS meer energie dan kinderen zonder TOS. Dit maakt dat de energie van kinderen met TOS sneller op kan zijn, waardoor zij sneller vermoeid zijn.
Normale levensverwachting
Kinderen met TOS hebben een normale levensverwachting net als kinderen zonder TOS.
Hebben broertjes en zusjes een vergrote kans om ook een taalontwikkelingsstoornis te krijgen?
Erfelijke aanleg
In een familie blijken vaak meerdere mensen met TOS voor te komen. Erfelijke aanleg speelt zeker een rol. Broertjes en zusjes hebben een vergrote kans om ook TOS te hebben.
Links
● www.kindentaal.nl (De officiële Nederlandse website met uitgebreide informatie voor ouders)
● www.logopedie.nl (Hier vindt u informatie over taal- en spraakproblemen en een logopedist in de buurt)
● www.kentalis.nl (landelijke organisatie die gespecialiseerde zorg, onderzoek en (speciaal) onderwijs biedt aan kinderen en volwassenen met een TOS)
Referenties
1. What Causes Specific Language Impairment in Children? Bishop DV. Curr Dir Psychol Sci. 2006;15:217-221
2. Phase 2 of CATALISE: a multinational and multidisciplinary Delphi consensus study of problems with language development: Terminology.Bishop DVM, Snowling MJ, Thompson PA, Greenhalgh T; and the CATALISE-2 consortium. J Child Psychol Psychiatry. 2017;58:1068-1080.
3. Vereniging voor Klinische Linguïstiek. (2020). Handreiking linguïstische diagnostiek van taalontwikkelingsstoornissen bij kinderen. Geraadpleegd van https://klinischelinguistiek.nl/
4. Samenwerkingsverband Innovatie Audiologische Centra [SIAC]. (2021). Factsheet TOS: Diagnostiek en behandeling in het Audiologisch Centrum. Siméa.
5. Gender and multilingual bias in observations of children with a developmental language disorder de Vries J, van der Velde M, Veldkamp B, Hakvoort B, Bulder E, Essen A, Schildkamp K.. Front Psychol. 2025;16:1572727.
6. Developmental Language Disorder as a Multidimensional Neurodevelopmental Spectrum: Implications for Diagnosis. McGregor KK, Goffman L, Plante E, Werfel K. J Speech Lang Hear Res. 2025 ;68:6069-6088.
7. Annual Research Review: Developmental language disorder - a hidden condition with lifelong impact. Iverson JM, Williams DL. J Child Psychol Psychiatry. 2026;67:546-565
Auteurs: Thijme van Dijk en Jolanda Schieving